ديگر بزرگان عالم تصوف اسرار التوحيد اسرار التوحيد فى مقامات شيخ ابى سعيد ، كتابى است عرفانى و تا حدى تاريخى كه به فارسى سليس در شرح زندگانى و كارهاى ابو سعيد ابو الخير به همت نوادهء او محمد بن منور به رشتهء تحرير درآمد و آن را به ابو الفتح غياث الدين محمد سام پادشاه غورى تقديم داشته است . ژوكوفسكى نخستين محقق و ناشر اين كتاب ، چنين استنباط كرده كه كتاب سابق الذكر بين سنهء ( 552 و 599 ه . ق ) تأليف شده است . در اين كتاب بسيارى از نظريات و گفته‌هاى بزرگان عالم تصوف ، احاديث و اخبار ، به زبانى ساده بيان شده و مىتوان بسيارى از جملات و عبارتهاى اصيل قرن سوم و چهارم هجرى قمرى را در آن يافت و به همين جهت اهل ادب اين كتاب را جزو كتب معدود و معتبر سبك زمان سامانيان محسوب مىدارند ؛ چون اين كتاب زندگىنامه بسيارى از عرفا و صوفيان است ، مأخذ بعضى از آثار شيخ عطار در تذكرة الاوليا و جامى در نفحات الانس ، و ديگران بشمار مىآيد . مؤلف كتاب ، بعد از حادثهء غزان كه به سال 548 هجرى ( 1153 م ) رخ داده بود و بعد از كشتار فجيع آن قوم در خراسان و ديگر نقاط ، آنچه را كه تا آن روزگار از شيوخ و پيران خاندان و مريدان شيخ ابو سعيد ، دربارهء او گرد آمده بود ، به هم پيوست و كتاب شيواى اسرار التوحيد را با انشايى دل‌انگيز به رشتهء تحرير درآورد . تاريخ تأليف كتاب ظاهرا در حدود سال 570 هجرى يا سالهاى قريب به آن انجام گرفته است . » « 1 » با مطالعه كتاب اسرار التوحيد نه‌تنها با كرامات و اعمال خارق العاده‌يى كه مؤلف « محمد ابى منّور » به ابو سعيد ابو الخير نسبت داده است آشنا مىشويم ، بلكه با پژوهش و بررسى در مجموع حكايات ، مىتوان به وسعت نظر و آزادانديشى و بلندنظرى « شيخ » نسبت به پيروان اديان مختلف مخصوصا عيسويان و موسويان پىبرد و به علاقه و

--> ( 1 ) . اسرار التوحيد ، چاپ ژوكوفسكى خاورشناس روسى به سال 1899 ميلادى در پطرزبورگ و تجديد همان چاپ به سال 1313 شمسى به همت احمد بهمنيار ، در تهران انجام گرفت و ، مقابله مجدد و تصحيح دكتر صفا در تهران به سال 1332 شمسى صورت گرفته است .